Café scientifique – Przed sądem. Kultura i prawo w Polsce w okresie 1989-2025
Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Paryżu zaprasza na kolejne spotkanie z serii Café scientifique. Tym razem, o swojej pracy badawczej opowie prof. Przemysław Czapliński.
Co łączy kulturę i prawo? Dzieło sztuki może zostać oskarżone, samo może oskarżać, a także może proponować zmianę prawa. Po roku 1989 dzieła kultury w Polsce najczęściej występowały w pierwszej roli – jako obiekty oskarżane. Rzeźba Dziewiąta godzina Maurizio Cattelana (2000), Pasja Doroty Nieznalskiej (2001), blackmethalowe koncerty Nergala (2007, 2008, 2017), spektakl Klątwa (2017) w reżyserii Olivera Frljića i dziesiątki innych dzieł pozywano za obrazę uczuć religijnych. Zdarzały się również pozwy z tytułu naruszenia symboli narodowych (hymnu, godła). Jednak od kilkunastu lat dzieła kultury częściej trafiają przed sąd z powodu naruszenia dóbr osobistych. Wynika z tego, że w Polsce kultura powoli traci swój wymiar wspólnotowy, stając się zasadniczo zbiorem dóbr indywidualnych.
Odpowiada to specyficznemu osamotnieniu kultury w polskiej rzeczywistości. I to podwójnemu. Kultura jest osamotniona od strony socjalnej, ponieważ ludzie kultury nie mają ustawy o statusie zawodowym, więc pracują „na własne konto”. Jest też osamotniona od strony wolnościowej, ponieważ konstytucyjne gwarancje swobód artystycznych są w Polsce słabsze od kodeksu karnego i cywilnego. Z kodeksów tych już od lat 90. zaczęli korzystać odbiorcy, oskarżając dzieła sztuki np. o obrazę uczuć religijnych czy naruszenie symboli narodowych. Był to sygnał nowej postawy – odbiorcy w Polsce zaczęli uczyć się prawa i stosować je w kontaktach z kulturą.
Jak ludzie kultury radzą sobie w tych warunkach? Również uczą się prawa. A ponadto, skoro zostali osamotnieni przez państwo, zakładają rozmaite stowarzyszenia, które służą zabezpieczeniu ich praw.
W ciągu trzech dekad sprawy tak więc się potoczyły, że kultury w Polsce nie da się już omawiać w izolacji od prawa. Dyskusja może dotyczyć konkretnych procesów (np. ks. Henryk Jankowski przeciwko Pawłowi Huellemu, „Gazeta Wyborcza” przeciwko J.M. Rymkiewiczowi, prezydent Duda przeciwko Jakubowi Żulczykowi…). Ale warto także rozmawiać o najczęstszych oskarżeniach, metodach obrony dzieł, zdolności tekstów kultury do działań prawnych. I wreszcie – ostatnie, lecz istotne – o zabezpieczeniach socjalnych.
Przemysław Czapliński (1962) – profesor zwyczajny; historyk literatury polskiej i europejskiej XX i XXI wieku, eseista, tłumacz, krytyk literacki; współtwórca Zakładu Antropologii Literatury (UAM, Poznań), kierownik specjalności krytycznoliterackiej, członek-korespondent Polskiej Akademii Nauk, dyrektor Centrum Humanistyki Otwartej przy UAM. Ostatnie publikacje: Poruszona mapa (2016), Literatura i jej natury (2017; współautorzy: Joanna B. Bednarek, Dawid Gostyński); La carte déplacée. L’imaginaire géographique et culturel des lettres polonaises au tournant des XXe et XXIe siècles (Presses Universitaires du Septentrion, Lille 2024); Rozbieżne emancypacje. Przewodnik po prozie 1976-2020 (WL, Kraków 2024); Geschichte der polnischen gegenwartsliteratur 1976-2020 (współautorka i tłumaczka: Karoline Thaidigsmann; Universitatsverlag Winter, Heidelberg 2025).
Od kilku lat zajmuje się relacjami między kulturą i prawem w Polsce. Jest współautorem (razem z dr Joanną B. Bednarek) strony internetowej https://przedprawem.web.amu.edu.pl
Serdecznie zapraszamy!