Podsumowanie wykładu „From World War II to American Avant-Garde: How Did Eastern European Experiences Shape “New American Cinema”?”

Wykład From World War II to American Avant-Garde: How Did Eastern European Experiences Shape “New American Cinema”?,  który odbył się 10 kwietnia 2025 roku, i który wygłosił młody naukowiec Łukasz Kiełpiński (Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet w Toronto), dotyczył wpływu doświadczeń wschodnioeuropejskich migrantów na kształtowanie New American Cinema oraz szerszego kontekstu powojennej awangardy filmowej w USA.

Jak podkreślił wykładowca, szkoła New American Cinema, powstała w Nowym Jorku w latach 50.–70., nie miała jednolitej formy pod względem estetycznym. Tym, co ją charakteryzowało, były wspólne wartości: niezależność twórcza, intymność, artystyczna wolność. Ruch odcinał się zarówno od klasycznego Hollywood, jak i od wcześniejszej amerykańskiej awangardy lat 40., oferując nowe, osobiste formy filmowego wyrazu.

Kluczową postacią tego środowiska był Jonas Mekas – litewski poeta, który po ucieczce z okupowanej przez Niemców Litwy trafił do obozu pracy w Niemczech, a następnie do USA. Zafascynowany Nowym Jorkiem Mekas rozpoczął tam działalność artystyczną jako filmowiec i krytyk. Jego autobiograficzne filmy, np. Walden (1969), Reminiscencje z podróży na Litwę (1972) i Lost Lost Lost (1976), przedstawiają zarówno osobiste doświadczenia migranta, jak i atmosferę amerykańskiej kontrkultury. Mekas współtworzył w tym czasie również magazyn Film Culture, który stanowił intelektualną platformę debaty o roli kina autorskiego i osobistego, inspirowanego m.in. francuską Nouvelle Vague. To tutaj kształtowały się idee, które doprowadziły do powstania New American Cinema.

Współzałożycielem Film Culture i istotnym, choć dziś zapomnianym, uczestnikiem tych debat był Edouard de Laurot, znany również jako Edward Laudański. De Laurot, teoretyk i reżyser pochodzenia polskiego, reprezentował odmienną wizję kina od Jonasa Mekasa. Dla de Laurota, film miał być bodźcem społecznego zaangażowania i odnowy wartości uniwersalnych. W tekstach takich jak Towards a Theory of Dynamic Realism (1955) postulował łączenie osobistego doświadczenia z szerszym kontekstem politycznym i historycznym. Jego filmy, m.in. Listen, America! (1967) i Black Liberation/Silent Revolution (1971–72), tworzone we współpracy z Malcolmem X i środowiskami Czarnych Panter, stanowiły radykalną alternatywę wobec indywidualizmu New Cinema. Konflikt z Mekasem, kulminujący podczas realizacji filmu Guns of the Trees, zakończył ich współpracę.

Podczas swojego wykładu Łukasz Kiełpiński wykazał, że podstawą artystycznego sporu pomiędzy Jonasem Mekasem i Edouardem de Laurotem były dylematy etyczne i estetyczne, wynikające z odmiennym pojmowaniem roli artysty w świecie.